bagyo

Proyekto Siyento: 100 Araw, 100 Tula: Bagyo

May bagyo ma,t, may rilim
ang ola,y, titiguisin
aco,y, magpipilit din:
aquing paglalacabayin
toloyin cong hanapin
Dios na ama namin.

Cun di man magupiling
tocsong mabaomabaoin,
aco,y, mangangahas din:
itong libro,y, basahin,
at dito co hahangoin
aquing sasandatahin.

Cun dati mang nabulag
aco,y, pasasalamat,
na ito ang liuanag
Dios ang nagpahayag
sa Padreng nagsiualat
nitong mabuting sulat.

Naguiua ma,t, nabagbag
daloyong matataas,
aco,y, magsusumicad
babagohin ang lacas;
dito rin hahaguilap
timbulang icaligtas.

Cun lompo na,t, cun pilay
anong di icahacbang
naito ang aacay
magtuturo nang daan:
toncod ay inilaan
sucat pagcatibayan.

Una Persona Tagala

Hindi ko maiwasang idawit ang tulang ito sa pagninilay sa taunang pagdalaw ng mga bagyo sa Filipinas—at kahit Disyembre na ay wala pa rin tayong ligtas! Marahil ay noon pa mang isinulat ito bilang papuri o blurb sa aklat na Memorial dela Vida Cristiana en Lengua Tagala ni Fray Francisco de San Jose, ipinamamalas na ang likas na inog ng panahon sa bansa, na siya namang mahihinuha sa tradisyon ng ating panulaan, magmula pa sa kapanahunan ng tanaga, diona, dalit, at bugtong. Malapit sa ating sinaunang kamalayan ang kalikasan, kaya’t hindi na nakapagtatakang nakatuon ang ating matulaing pag-iimahen sa mga penomenong pangkalikasa’t pangkapaligiran. Sinasabing ang tulang itong kilala na ngayon sa palathalaan bilang “May Bagyo Ma’t May Rilim” ang kauna-unahang limbag na tula sa bansa, at patuloy nitong inaalingawngaw ang siklo ng mga panahong salamin din ng pang-araw-araw na buhay ng sinaunang mamamayan. Kilala ring “una persona tagala” ang sumulat nito, bagaman walang tiyakang pangalan at katauhan; ang tiyak lamang, may kamalayan ang sumulat nito hinggil sa maaaring salaminan ng pamumuhay ng lunan, na maaaring pagkunan ng kaniyang hulagway, upang ipahiwatig ang pakikipagsapalaran ng tao sa kaniyang bagong pananampalataya. Sa kaniyang tula at pagpupugay sa “Padreng nagsiualat/ ng mabuting sulat”, nagkaroon ng bagong dalumat ang bagyo: isa na itong talinghaga ng buhay na sakdal ng pagsubok at karupukan, isang buhay na itinutuon upang mahanap ang “Dios na ama namin.” Ang tulang ito ang masasabing kauna-unahang nagtalaga sa ating estropa ng malaong binabanggit na “malungkuting salamisim”—dito unang inilathala ang matapang na pagtingin sa pagsubok ng buhay bilang pagpapatatag ng sariling bait at kabutihan. Bago ang Pasyon ni Gaspar Aquino de Belen, naunang di hamak ang tulang ito sa paglalarawan sa ating buhay bilang walang hanggang pagbata sa hirap, sa isang laksang lumbay na kakatawanin di maglalaon ng pigura ni Kristo. Basahin sa makabagong anyo: Ang ula’y titigisin, ako’y magpipilit din, aking paglalakbayin…Gagawin ang lahat nang ito, may bagyo ma’t may rilim. Nirebisa ng bagong pananampalataya, at maging ng tula, ang nakamihasanang tingin sa bagyo—binihisan na ito ng bagong pagbasa, at wari’y naikintal mula noon sa ating malay ang pagturing sa buhay bilang mabagyong paglalakbay at sa huli’y pagtamasa sa kaligtasan.

Itinatanghal din nito ang nangyayari sa isang katawan habang naglalakbay sa unos ng buhay: “Cun di man magupiling/tocsong mabaomabaoin,/aco,y, mangangahas din”; “Cun dati mang nabulag/ aco,y, pasasalamat,/ na ito ang liuanag”; “Cun lompo na,t, cun pilay/anong di icahacbang/naito ang aacay/magtuturo nang daan”. Ang dikotomiya ng kalikasan-tao ay higit na pinaiigting ng tulang ito dahil nagiging kongkreto ang mga salik na maaaring maging dahilan ng ikapapahamak ng nagsasalita-bilang-katawan, maging ang mga tugong pandiwa. Sa malay ay may pangangahas, kaya’t naitutulak na silayan ang maaaring nakabubulag na liwanag. At walang ano mang makahahadlang sa pagtuklas ng persona sa katotohanang dulot ng bagong pananampalataya. May pag-asa sa bawat salitang naisatitik sa aklat ng Padre at iyon ang magiging “timbulang icaligtas” at “magtuturo nang daan”. Kasiya-siya ang tulang ito, sa kaniyang sariling pag-iral, sapagkat hindi lamang muling minamalas ang katutubong kalikasan; naririto ring binibigyang-diin ang sariling relasyon sa katawan-bilang-sarili na bahagi ng mas malawak na sangkalupaan. Kung sa matandang Kristiyanong pananampalataya ay pinaniniwalaang sisidlan ng dumi ng kasalanan ang katawan, iginigiit ng tula ang halaga ng katawan bilang ahensiya ng danas at pananaw-sa-daigdig. Nagkakaroon ng saysay ang pagpapakahulugan sa buhay-bilang-bagyo dahil dama at iniinda ng katawan ang bawat pagsubok. Ang paggupiling sa tukso ay isinasakatuparan ng katawan; ang pagtanaw sa liwanag ng Krus ay pumapawi sa kaniyang pagkabulag. Ang bagong lakas upang sumikad mula sa “daloyong matataas” ay naroroong matatagpuan sa kaibuturan ng laman; ang paghakbang ay isang desisyon ng mobilidad na nagpapaganap sa kakayahan ng katawan. Sa katawan sinusukat ang tatag ng paniniwala, ang tunay na katotohanan. Kung sa dalit ngang “Ang sugat ay cun tinangap/ di daramdamin ang antac,/ ang aayao, di mayag/ galos lamang magnanacnac”, ay sinisikap ipaunawa ang halaga ng pagtanggap sa pagsubok; ang “sugat” ay eksternal at maaaring kumatawan sa lahat ng mga pampaligid na elementong maaaring magbigay ng sákit sa tao. Ang pagdalumat sa katawan sa ating kultura kung gayon ang isang malinaw na patunay ng kung papaano tayong lantay na dumarama sa danas ng paligid, gaano man ito kalupit. Ang danas kailanman ay hindi isang abstraktong ideya kundi isang buháy na patunay: isanasabuhay natin ang danas gamit ang buo nating katauhan.

Ito marahil ang masasabing malaking kaibhan natin sa Kanluraning pagmalas sa sitwasyong pantao. Naaalala ko tuloy ang “Musee de Beaux Arts” ni Auden at kung papaanong umiiwas ang lahat sa pagbaling sa isang bumubulusok na dusa (ang kay Icarus). Sa palagay ko, hindi lamang natin ito dinudulog, bagkus, isinasakatawan pa—kaya nga siguro kailangang bigyang linaw na rin ang kung papaano talaga natin uunawain ang “significant human experience”, at “the human condition” na pawang mga Kanluraning balangkas sa pagtingin sa danas-pampanitikan. Kung sa mga akdang Kanlura’y may paggigiit sa kamuntian ng tao sa anong lakas na puwersa ng kalikasan, kaisa ng katawang-Filipino ang kaniyang kalikasan dahil ang dinamiko ng dalawa’y nasa anyo ng pagbasa: inuunawa ng tao ang kaniyang paligid bilang isang kamalayan, at ipinadaranas ng kalikasan ang buo niyang sigwa at kariktan sa iba’t ibang bahagdan at sarikulay. Ito rin marahil ang nagpapadali sa atin na mamalas ang buhay bilang danas, at hindi parusa ng Diyos, na tiyak na tinangkang ipalunok sa atin ng mga mananakop ngunit mukhang hindi ganap na naisakaluluwa. Kristiyanisado na ang tulang ito, oo, at may bagong pagbasa hinggil sa “bagyo” at kaakibat nitong “rilim”; ngunit hindi nabura sa anyo nitong sekstong may sukat na piputuhin at monorimang tugmaan sa bawat saknong ang kamalayang sinauna na walang pagkasindak sa kapanyarihan ng kalikasan at nagpapatuloy lamang sa mga piniling mga paglalakbay. Binabasa ko ang tulang ito at nakikita kong lumalagpas ito sa hanggahan ng kaniyang pagpupugay sa mga itinalang wika ng kaligtasan; isa itong tula na nagpapagunita ng ating likas na kaisahan sa paligid, at kabatiran sa bawat kibot nito—kung hindi’y papaanong mangyayari ang “anong di icahacbang”? Di bale nang may sanda-sandaling pagkaantala, marating lamang ang “Dios na ama namin”. Sabihin nang tila ba itituturing na kaaway o kalaban ang bagyo’t rilim dito, sa paglalarawan sa Memorial bilang paghahanguan ng “aquing sasandatahin”. Kapusod ng may katawan ang kalikasan at ang pananandata rito’y maaaring sagisag ng kaniyang kabesadong pagdanas sa mga inog nito. Isa itong sining ng pakikidigma na nakatanim sa kabatiran: hindi nanghuhula ang may katawang-Filipino dahil nababasa niya ang paligid, kahit na sinusubok nito ang kaniyang buhay. Ubusin man ng mga bagyo ang alpabeto’y bumabangon ang Filipino; may pagkarimarim sa mga naiwang pagkawasak, ngunit siklo itong binabalik-balikan at pinagbabangunan. Laging ipinagtataka ng mga taga-labas kung bakit para bagang napakadali para sa mga Filipino ang muling itindig ang sarili matapos indahin ang bagyo. Sa “May Bagyo Ma’t May Rilim” ay iginigiit na ang sitwasyong pantao sa Filipinas—timbulan ito ng tibay, na kung minsan nga’y hindi rin kagandahan sapagkat nagiging romantisasyon na lamang ng birtud ng pagtanggap at kakayahan. Mabuting balikan ang pinamuhatan ng tulang ito—ang aklat—na maaaring konstrak din ng karunungan. Baka kailangan din nating matuto, talagang-talaga na, sa mga bagyong ito upang hindi naman tayo lagi na lamang ginigitla ng unos at iniiwang pawang mga basang sisiw na nanlilimos. Hindi sapat ang maging matibay, at hindi rin naman sapat na umasa na lamang sa Bathala. Sa tulang ito, kitang-kita natin ang malay na pasya ng may katawan upang iligtas ang sarili. Nasa may katawan talaga.

Disyembre 18, 2011